با گذشت دو دهه و در آستانه سفر دوشنبه اين هفته (6 ژوئيه) باراك اوباما، رئيسجمهور ايالاتمتحده به مسكو، پايتخت روسيه نظرسنجيها نشان داد نيمي از روسها نظري منفي نسبت به آمريكا دارند. از نظر روسها ايالاتمتحده پس از گرجستان دومين تهديد براي امنيت كشورشان است. اوباما در حالي با استقبالي باشكوه قدم بر فرش قرمز كرملين گذاشت كه به خوبي ميدانست اختلافات واشنگتن و مسكو صرفا با نطقهاي اميدبخش قابل حل و فصل نيست.
ديميتري مدودف، رئيسجمهور روسيه تنها يك روز پس از آن كه اوباما به رياستجمهوري رسيده بود، آمريكا را به ايفاي نقش پنهان در مناقشه گرجستان با هدف بهرهبرداري از آن به عنوان دستاويز اعزام ناوهاي جنگي ناتو به درياي سياه، سرعت بخشيدن به روند استقرار اجزاي سامانه دفاع موشكي در شرق اروپا و به جريان انداختن روند الحاق گرجستان به ناتو متهم كرد.
روسها كه اعتقاد دارند يكجانبهگرايي ايالاتمتحده دليل اصلي در سراشيبي قرار گرفتن اقتصاد جهان است براي مقابله با طرح استقرار اجزاي سامانه دفاع موشكي در شرق اروپا اعلام كردند موشكهاي تاكتيكي اسكندر را در كالينگراد [باريكهاي بين لهستان و ليتواني] مستقر خواهند كرد.
اوباما دوشنبه گذشته در شرايطي براي فشار دادن دكمه «شروع از نو» وارد روسيه شد كه زمامداران روس برخلاف سالهاي آغازين پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي خواستار يكپارچگي با غرب نيستند. ضديت با آمريكا امروز در طبقه نخبگان و تحصيلكردههاي روسيه كه ماشين تبليغاتي شوروي هم بر ديدگاه آنها در قبال غرب تاثير نگذاشته بود به خوبي محسوس است.
غربستيزي حتي به كتابهاي آموزشي هم راه يافته است. در يكي از كتابهاي درسي دوره متوسطه تصريح شده «غرب هميشه دشمن روسيه بوده» و «ميخائيل گورباچف، آخرين رئيسجمهور اتحاد جماهير شوروي كه غرب را متحداني قابل قبول براي روسيه ميديد دچار اشتباهي فاحش شده بود.»
اوباما در شرايطي به مسكو رفت كه بحران اقتصادي جهان وضع معيشتي مردم روسيه را تحتالشعاع قرار داده است و روسها همچنان سرسختانه با گسترش ناتو به شرق و استقرار اجزاي سامانه دفاع موشكي در شرق اروپا مخالف هستند.
ارتش روسيه به عنوان خيرمقدم به اوباما بزرگترين رزمايش نظامي خود در شمال قفقاز را برگزار كرد و درست مقارن با ورود اوباما به مسكو آخرين مرحله آن اجرا شد. پيام اين مانور براي اوباما شفاف بود: «مسكو مصمم به ايستادن در برابر گسترش ناتو به شرق است.»
دستور مذاكرات اوباما با مدودف را موضوعاتي چون امضاي توافقنامه جايگزين كاهش سلاحهاي استراتژيك موسوم به استارت، استقرار اجزاي سامانه دفاع موشكي در شرق اروپا، بحران اقتصادي جهان، بحران هستهاي جزيره كره، پرونده هستهاي ايران و روابط دوجانبه تشكيل ميداد.
از نگاه مشاوران ارشد اوباما در كاخسفيد، شرايط كنوني روسيه را در يك جمله ميتوان خلاصه كرد: «كشوري با ساختارهاي ضعيف، داراي گرايشات مليگرايانه و گرفتار آمده در دام فساد كه به مواضع تهاجمي عليه همسايگانش روي آورده است.»
با اين حال مقامات واشنگتن بخوبي ميدانند كه براي اجراي طرحهايشان در اوراسيا چارهاي جز جلب مشاركت همين روسيه ندارند. دقيقا به همين دليل بود كه اوباما در ديدارهايش در مسكو سعي كرد روي موضوعات مورد علاقه دو طرف متمركز شود و روسها را به مشاركت و همكاري بيشتر با غرب ترغيب كند.
يكي از اين موضوعات كنترل تسليحات هستهاي بود. آمريكاييها و روسها خواستار كاهش تسليحات هستهاي هر طرف به سطح 1700 تا 2000 كلاهك هستهاي منطبق با توافقنامهاي هستند كه در سال 2002 ميلادي در مسكو امضا شد.
اوباما دوشنبه گذشته در شرايطي وارد روسيه شد كه زمامداران روس برخلاف گذشته ديگر خواستار يكپارچگي با غرب نيستنداگرچه نظرسنجيهاي انجام شده نشان ميدهد 60 درصد مردم روسيه مخالف كاهش زرادخانه هستهاي اين كشور هستند ليكن همانطور كه پيشبيني ميشد زمامداران مسكو به واسطه تنگناهاي مالي كه مانع از حركت آنها به سوي دور جديدي از مسابقات تسليحاتي است با انعقاد توافقنامه جديد كاهش سلاحهاي هستهاي موافقت كردند.
حتي در روزهاي پرتنش جنگ سرد هم تسليحات هستهاي تنها موضوعي بود كه مقامات كرملين و كاخسفيد ميتوانستند براي حل و فصل آن رودرروي هم بنشينند. جان تابلوت، از محققان موسسه رند ميگويد: در سفر اوباما به مسكو همان بازي قديمي تكرار شد. او ميافزايد: تلاش براي كاهش زرادخانه هستهاي دو طرف تنها بازي برد برد بود كه هر دو طرف در موردش اتفاق نظر داشتند.
رهبران دو كشور عصر دوشنبه و به فاصله چند ساعت پس از درود به اوباما در مسكو اعلام كردند سند توافقنامه كاهش تسليحاتي جديد دو كشور تا ماه دسامبر سال جاري آماده امضا ميشود.
جلوگيري از انتقال فناوري هستهاي روسيه به خارج از مرزهاي اين كشور يكي ديگر از مواردي بود كه اوباما در مورد آن با همتاي روس خود رايزني كرد و برخلاف آنچه گمان ميرفت، پاسخي مثبت گرفت. مذاكرات بر سر ساير موارد در دستور كار ديدارهاي اوباما با همتاي روسياش دستاورد چنداني نداشت.
نگاه روسي
روسها برخلاف گذشته ديگر به آمريكا و به كل دنياي غرب به مثابه الگويي حاكميتي نمينگرند بلكه تنها به عنوان همكاري دوجانبه ميانديشند. در قالب اين رويكرد جديد روسيه با غربيها براي تامين امنيت جهان همكاري ميكنند و در مقابل از آنان منابعي چون خدمات مالي دريافت ميكند.
همانطور كه ديميتري ترنين، رئيس مركز كارنيج مسكو ميگويد: روسها قيد بودن در اردوگاه غرب را زدهاند و به دنبال احياي نفوذشان در جمهوريهاي اتحاد جماهير شوروي هستند. او با اشاره به اين كه اوباما و مدودف در ديدارهايشان خواستار سرعت گرفتن روند الحاق روسيه به سازمان تجارت جهاني (WTO) شدند، ميافزايد: روسها ديگر علاقهاي به عضويت در WTO ندارند و به همين جهت مترصد انعقاد قراردادهاي گمركي تازهاي چون توافقنامههاي امضا شده با بلاروس و قزاقستان هستند.
مدودف در ديدارهايش با اوباما نيز مخالفت مسكو با الحاق گرجستان و اوكراين به ناتو و استقرار اجزاي سامانه دفاع موشكي در شرق اروپا پاي فشرد و حتي به پيشنهاد همكاري در مديريت اين سامانه هم جواب شفافي نداد. اين بدان معنا بود كه اگرچه روسيه خواستار گسترش امپراطوري خود نيست و در واقع توان لازم، منابع انساني و پشتوانه عقيدتي چنين كاري را ندارد اما تلاش ميكند مانع از ورود غرب به حياط خلوتش شود.
مقامات مسكو خواستار گشايش نهادهاي مالي غرب به روي روسيه و گسترش همكاريهاي اقتصادي هستند كه به بهبود وضعيت معيشتي مردم اين كشور كمك كند. اين تنها حوزه مورد علاقه روسها پس از توافقنامه كاهش تسيلحات استراتژيك است.
