مهمترين نقش افراد در زندگي پس از تاهل، در كنار مسووليتپذيري نسبت به تعهدات زناشوييشان، نقشي است كه در تربيت و پيشرفت فرزندشان ايفا خواهند كرد. به عنوان پدر يا مادر از شما انتظار ميرود نقشهاي متعددي در زندگي كودك خود ايفا كنيد. يكي از مهمترين اين نقشها، ايجاد محيط پرمهر براي فرزندتان است. نقش ديگر، نظارت منظم بر رشد سالم او و فراهم آوردن امكانات و نيازهاي او در اين زمينه است و نيز آن كه به كودك خود كمك كنيد تصوير خوبي از خود داشته باشد.
كـودك از بدو تولد شروع به جذب اطلاعات ميكند و قسمت زيادي از اين اطلاعات را از والدين ميگيرد.
بـنابراين مسووليت كامل يادگيري اوليه كودك بر عهده والدين است و نقش آنها به عنوان معلم بسيار حـائـز اهميت است. همچنانكه كودك شما رشد ميكند، پيشرفت او توقفناپذير است و با سرعتي كه ويژه خود اوست ــ و در همه كودكان يكسان نيست ــ انجام ميگيرد. ولي شما ميتوانيد آن را تشويق و تحريك نماييد. آنچه شما نميتوانيد تغيير دهيد، ترتيب مراحل رشد اوست. پس بايد علاوه بر آن كه در پي فراهم آوردن امكانات و وسايل لازم براي رشد و پيشرفت او باشيد، دقت كنيد كه اين امكانات متناسب با سن او و در زمان معيني از رشدش فراهم گردد تا روال طبيعي حركت در اين مسير مخدوش نشود.
يكي از موثرترين روشها براي غنيسازي محيط كودك و كمك به رشد مناسب او علاقهمند كردن كودك به مطالعه و كتابخواني است. عادت به مطالعه بايد از كودكي آغاز شود. چنانچه كودكتان هنوز يك ساله نشده، خواندن كتاب را در وقت معين شروع كنيد. البته بهتر است كتاب تصويردار باشد، كودكان كتابخوان به محيط پيرامون خود تسلط بيشتري دارند. اگر خودتان از مطالعه لذت ميبريد آن را به طور آشكار نشان دهيد و درباره آن صحبت كنيد، كودك شما نيز همين كار را خواهد كرد. كلمات براي كاركرد مغز ما نقش حياتي دارند، بنابراين مطالعه بسيار مهم است. بين تعداد كتابهاي موجود در منزل و ميزان مطالعه كودك شما ضمن رشد و در بزرگسالي، ارتباط وجود دارد.
كتابها يكي از بزرگترين لذات زندگي هستند و براي آموختن كـلـمـاتـي كـه كـودك شـمـا بـه وسـيله آنها بتواند احساسات، نظرات و افكار خود را بيان كند، اهميت حياتي دارند. به علاوه كتابها با تـوصـيـف روابـط، تـرسـيـم مـوقـعـيتها و معرفي شخصيتها، جهاني را كـه كودك در آن زندگي ميكند براي او تبيين ميكنند. كتابها محرك بـازيهاي تخيلي هستند، معرف افكار و عقايد مختلفند و انسان را سرگرم مـيكـنند.
كودكان هميشه از والدين خود تقليد ميكنند. بـنـابـرايـن اگـر شـمـا كتاب بخوانيد كودكتان هم ميخواند. البته بهتر است در آغاز همراه با هم مطالعه كنيد. اولين آشنايي كودكان با كتاب قبل از يك سالگي، معمولا حدود 9 يا 10 ماهگي، امكانپذير است. اگر كودك علاقه خاصي نشان ندهد، اين كار را فقط چند دقيقه انجام دهيد ولي روزي چند بار به اتفاق مطالعه كنيد. اين استمرار و تكرار در علاقهمند كردن كودك به مطالعه بسيار موثر خواهد بود.
اگر واقعا ميخواهيد اشتياق به مطالعه را در كودك خود ايجاد كنيد، كاري كنيد كه مطالعه از نظر او تجربهاي موفق و لذتبخش باشد. سعي كنيد هر روز يا لااقل هفتهاي چند بار براي كودكتان كتاب بخوانيد و خود را به انجام اين كار در ساعاتي خاص عادت دهيد.
چند راهكار
كتابهاي گوناگون از نظر شكل ظاهر براي او انتخاب كنيد، نظير تاشدنيها يا كتابهايي كه از بالا به پايين باز ميشوند يا كتابهايي بااشكال برجسته و... .
كتابها يا داستانهايي كه درباره يك كودك يا حيوانات آشناست براي كودك نيز جذاب است.
كتابهايي را انتخاب كنيد كه با سطح علايق كودك شما تناسب داشته و ظاهر زيبا و تصاوير جذابي داشته باشند. كودكان به تصاوير افراد، اماكن و وقايعي كه با آنها آشنايي دارند، علاقهمندند. آنها تصاوير حيوانات را نيز دوست دارند.
افسانههاي پريان براي كودكان جذابيت خاصي دارد. براساس فرضيههاي موجود، اين افسانهها ابزار مفيدي براي آشنايي بيدردسر كودكان با جهان و تشخيص بين واقعيت و خيال هستند. افسانههاي پريان مشوق افكار انتزاعي و تفكر خلاق در كودكان هستند.
اولين كتابهاي كودك بايد كوتاه و فقط داراي چند صفحه باشند، زيرا وسعت توجه كودكان خردسال كوتاه است. همچنين بايد حاوي تصاوير بزرگي با جزئيات اندك باشند. بسياري از كودكان كتاب هايي را كه تصاوير بزرگ دارند ولي نوشته ندارند، دوست دارند.
به كودكتان بياموزيد از كتابها مواظبت كند، آنها را تميز و مرتب نگه دارد و داخل آنها خط نكشد. اما هيچگاه در صورت پاره كردن كتاب، او را سرزنش نكنيد. كتاب را دوباره بچسبانيد و از خط خطي كردن كــتــاب عـصـبـانـي نـشـويد. در 18 ماهگي او ميل به خطخطي كردن دارد. كاغذ و مدادرنگي در اختيارش بگذاريد.
كودكان كتابهايي را دوست دارند كه ريتم داشته باشد. براي خواندن اين كتابها، خودتان قبلا كتاب را بخوانيد.
كتابهايي انتخاب كنيد كه واژگان آنها براي كودك قابل فهم باشد. ممكن است كتابي چون با حروف درشت چاپ شده است آسان به نظر برسد، ولي حاوي لغات دشواري باشد. بنابراين ابتدا كتاب را به طور كامل مطالعه كنيد تا مطمئن شويد لغات آن براي كودكتان قــابــل فـهـم اسـت. بـراي كـودكـان كـمـي بزرگتر كه توضيحات شما را بهتر درك ميكنند، كلمات دشوار را حذف نكنيد بلكه در مورد آن صحبت كنيد.
بچههاي سه، چهارساله، كتابهايي را دوست دارند كه شخصيت اصلي، مشكلش را خودش حل كند.
كتاب را وارد مسائل زندگياش كنيد. اگر به گربه علاقه دارد براي مثال براي او كتاب گربهها را بخوانيد و... .
كودكان بنا به دلايلي تكرار را دوست دارند. اگر كودكتان درخواست كرد، كتاب را مجددا بخوانيد. يك كتاب محبوب را ميتوان بارها و بارها خواند. بهترين راه براي سنجش ميزان علاقه كودكتان به يك موضوع اين است كه او چه مقدار راجع به آن صحبت ميكند و چند بار خود به خود به سراغ كتاب مورد علاقهاش ميرود.
هر زماني كه كودك شما نشان داد؛ براي مطالعه آمادگي دارد، كتابهاي آشناي مورد علاقه او را كه قابل «خواندن» هستند برايش بياوريد، هر چند متن آن را حفظ كرده باشد. در سنين بالاتر، كودك شما اين كلمات آشنا را در ساير كتابها ميبيند و ميتواند آنها را واقعا بخواند.
اگر در جوي آرام و راحت براي كودك خود كتاب بخوانيد، او لذت بيشتري خواهد برد. همزمان با خواندن، انگشت خود را زير كلمات حركت دهيد، ولي كودك را مجبور نكنيد به كلمات نگاه كند يا انگشت شما را دنبال كند.
كودك خود را تشويق كنيد به چيزهايي كه در تصاوير هستند، توجه كند و اتفاقات بعدي را حدس بزند و با انجام اين كارها او را تحسين كنيد. گاهي از او بخواهيد قصه شنيده را تمام كند. مهم اين نيست كه چگونه، مهم بيان لغات است.
از نيروي خلاق خودتان استفاده كنيد و شرايط قبل يا بعد از كتاب را پربار كنيد. مثلا زماني كه دارد بــيــسـكــوئـيــت مــيخــورد، قـصــه مــوشــي كــه تـمـام بيسكوئيتهايش را خورد يا بعد از قصه كلاهي كه باد آن را برد، ساختن يك كلاه با روزنامههاي باطله و... را به او بياموزيد و بدينترتيب بار آموزشي قصه را افزايش دهيد.
كتابهاي تصويري كه بدون نوشته است براي او تهيه كنيد. به او كمك كنيد تا قصه نقاشي را تعريف كند. آن را بنويسيد و برايش بخوانيد. اين كار قوه خلاقيت بچه را افزايش ميدهد.
فهرست مناسبي از كتابهاي گروه سني كودكتان فراهم كنيد و براي خريد كتاب قبل از ساير خريدهايتان دقت به خرج بدهيد و وقت صرف كنيد.
دفترچهاي تهيه كنيد و فهرست كتابهايي را كه براي فرزندتان خواندهايد در آن بنويسيد. كتابهاي جديدي براي كودك خود تهيه كنيد كه داستان را با تكرار زياد بيان ميكنند و هر يك از لغات چندينبار در آنها به چشم ميخورد.
ارزشها و پيامهاي اخلاقي نبايد بصورت دستوري يا مستقيم باشد. كتابهايي ايدهآل هستند كه مضمون آنها بصورتي غيرمستقيم يا در غالب اتفاقاتي كه براي شخصيت اصلي داستان ميافتد، به بيان پيام اخلاقي يا تربيتي خود بپردازند.
هرگز از كودك نپرسيد كه كتاب چه پيامي داشت، اما ميتوانيد بپرسيد كه «خوب بعد از آن چه شد؟ چرا و چگونه و...؟»
كتاب را قبل از خواندن براي كودكتان، چند بار بخوانيد. حين خواندن روي كلمهها مكث كنيد و آن را با احساس بخوانيد. سعي كنيد احساسات و عواطف داستان را در چهره خود نشان دهيد.
كودكان قصههاي بلند را دوست ندارند و نيز آنان شخصيتهاي ملموس را ميشناسند. سعي كنيد سري كتابهاي داستانهاي كوتاه كه در آنها يك شخصيت ثابت قهرمان داستان ميشود را براي كودك تهيه نماييد.
براي تهيه كتاب، كودك را به كتابفروشي ببريد به چند دليل: الف) كودكان سه، چهار ساله به دليل حس استقلالطلبي تمايل دارند خودشان در امور مربوط به خود تصميمگيري نمايند. بگذاريد كودك به ميل و خواسته خود كتاب را انتخاب نمايد. كتابفروشيها به دليل تنوع، حق انتخاب بيشتري در اين زمينه براي كودك فراهم ميآورند.
ب) داروخانهها و روزنامهفروشيها جاي مناسبي براي كتابهاي با ارزش و شناسنامهدار و متناسب با هر گروه سني نيستند.
هرگز نوارهاي قصهگويي، جاي خواندن كتاب يا قصهگويي شما را نميگيرد. حتي زماني كه خود كودك توانايي كتاب خواندن را پيدا كرد، از كتاب خواندن براي او دست برنداريد. با اين كار، كودك شما هنوز از اين كه ميتواند از مصاحبت نزديك با شما برخوردار باشد، لذت ميبرد.
از مجلات قديمي تصاويري را ببريد و به او كمك كنيد تا كتاب تصوير بسازد و هر تصوير را سر جاي خودش قرار دهد.
اگر ميخواهيد از نوارها استفاده كنيد قبلا خودتان آن را گوش كنيد، سپس به همراه كودك نوار را گوش كرده و به سوالات او پاسخ دهيد و بگذاريد به تنهايي به نوار گوش كند.
محتواي نوارها و كتابها بايد با ذهنيت كودك همخواني داشته باشد.
براي تماشاي تلويزيون جدول زمان تهيه كنيد تا فــرصــتـي بـراي ساير فعاليتها از جمله مطالعه و كتابخواني نيز باشد.
براي قرار دادن كتابها، جايي را از همان ابتدا مشخص كنيد. كتابها را در اتاق كودكتان روي قفسههاي كوتاه بچينيد، اين كار او را تشويق ميكند كه كتابها را مرور كند و از نظر بگذراند. ترتيبي اتخاذ كنيد كه هميشه كتابهاي متنوعي دم دست او وجود داشته باشد.
و نكته آخر اين كه : خواندن با علاقه و درست، كليدي است براي موفقيت در مدرسه. خودتان كتاب بخوانيد، پدر و مادر كتابخوان، فرزندان كتابخوان دارند.
